جلسه اول

تو این جلسه چی یاد می گیریم؟

  • در این جلسه در ارتباط با یاخته های عصبی و ویژگی های این یاخته های صحبت می کنیم.
  • ساختار نورون ها رو مورد برریب قرار میدیم.
  • در مورد هدایت و انتقال پیام عصبی بحث می کنیم.
  • و نکات مهم هر بخش رو براتون ارائه میدیم.

  • عصب و هر آنچه باید بدانید

سیستم عصبی موجود در بدن ما برای تبادل پیام های عصبی تمایز یافته است که این پیام ها به صورت جریان های الکتریکی قابل ثبت هستند. در واقع پیام های عصبی به صورت جریان های الکتریکی هستند که توسط سیستم عصبی حرکت داده می شوند.

بافت عصبی

هر کجا کلمه بافت را شنیدید مطمئن باشید که از چندین سلول تشکیل شده است. بافت عصبی هم از چندین سلول تشکیل شده است که به صورت کلی بافت عصبی شامل سلول های زیر است:

  • سلول های عصبی (نورون)
  • سلول های غیر عصبی (نوروگلیا)

پس ما در بافت عصبی فقط یاخته عصبی نداریم بلکه بافت عصبی هم از یاخته عصبی تشکیل شده است و هم از یاخته غیر عصبی تشکیل می شود.


یاخته های عصبی دارای 4 ویژگی مهم هستند که شامل موارد زیر است:

  • یاخته های عصبی تحریک پذیر هستند.
  • پیام عصبی را تولید می کنند.
  • پیام عصبی را در داخل خود هدایت می کنند.
  • پیام عصبی را به یک یاخته دیگر منتقل می کنند.

ساده شده این ویژگی ها این میشه که یاخته های عصبی باید بتونن تحریک بشن مثلا وقتی دست ما برید میشه یاخته های عصبی باید تحریک بشن بعد این که تحریک شدن پیام عصبی باید توسط این یاخته ها تولید بشه. بعد تولید پیام عصبی این پیام عصبی باید بتونه داخل یه یاخته حرکت داده بشه که بهش میگیم هدایت و بعد هدایت پیام عصبی باید این پیام از یه یاخته به یک یاخته دیگه منتقل بشه تا بتونه داخل بدن ما انتقال داده بشه.

سطوح سازمان دهی حیات

  • در فصل اول زیست دهم در ارتباط با سطوح سازمان دهی حیات می خوانیم که یاخته ها در کنار هم قرار می گیرند و بافت را به وجود می آورند. بافت ها هم اندام و در نهایت دستگاه تشکیل می شود.
  • در عصب نیز نورون و نوروگلیا ها که سلول هستند در کنار هم قرار می گیرد و بافت عصبی را به وجود می آورند. بافت های عصبی هم در نهایت دستگاه عصبی را به وجود می آورد.
  • دستگاه عصبی در بدن انسان شامل دستگاه عصبی مرکزی و محیطی می باشد.
  • در دستگاه عصبی مرکزی مغز و نخاع قرار دارد.
  •  

دقت داشته باشید که وقتی پیام عصبی داخل یک یاخته حرکت می کند به این پدیده هدایت و زمانی که از یک یاخته به یاخته دیگری می رود به آن انتقال پیام عصبی می گوییم.

هر یاخته عصبی یا همان نورون از سه بخش تشکیل شده است در واقع قطعا تمامی یاخته های عصبی دارای سه بخش زیر هستند.

  • دندریت یا دارینه: پیام عصبی را دریافت و به سمت جسم یاخته ای می آورد.
  • جسم یاخته ای: هسته در جسم یاخته ای قرار گرفته است و سوخت و ساز نورون هم در اینجا اتفاق می افتد.
  • آکسون یا آسه: پیام عصبی را ازجسم یاخته ای دریافت و به سمت پایانه آکسونی می برد.

تحلیل تصویریاخته عصبی

  • همان طور که در شکل می بینید هر بخش یک یاخته عصبی کاملا مشخص است.
  • در بدن ما سه نوع نورون وجود دارد که این شکل شبیه ساختار نورون های حرکتی می باشد.
  • هسته در جسم یاخته ای قرار گرفته است.
  • غلاف میلین که در شکل می بینید اطرفا آکسون را پوشانده است و هر کجا که غلاف میلین وجود دارد گره رانویه نیز مشاهده می شود.
  • آکسون در نوورن حرکتی طویل تر از دندریت می باشد.

.


 

پیام عصبی بعد از این که در داخل یاخته عصبی هدایت داده شد و به پایانه آسه ای رسید از طریق این پایانه به یک یاخته دیگر انتقال داده می شود.

یاخته ای که پیام عصبی را از یک یاخته عصبی دریافت می کند نمی توانیم بگوییم قطعا یک یاخته عصبی است بلکه می تواند یکی از یاخته های زیر باشد:

·       یاخته عصبی

·       غده

·       یاخته ماهیچه ای

در واقع متناسب با محل حرکت پیام عصبی یاخته ای که پیام عصبی را دریافت می کند مشخص می شود.

قطعا پیام عصبی از یک یاخته عصبی به یک یاخته دیگر انتقال داده می شود

 

غلاف میلین و یاخته های پشتیبان

در شکل تحلیل تصویر صفحه قبل غلاف میلین را مشاهده می کنید که اطراف آکسون را پوشانده است. این غلاف میلین توسط یاخته های پشتیبان که همان نوروگلیا هستند تولید می شود. نحوه تولید غلاف میلین هم به این صورت است که یاخته های پشتیبان به دور رشته های آکسون و یا دندریت می پیچند و غلاف میلین را به وجود می آورند. به زبان ساده تر در واقع غلاف میلین همان غشای یاخته های پشتیبان است که به دور رشته های آکسون و یا دندریت می پیچد و در نهایت غلاف میلین را به وجود می آورد.

یاخته های پشتیبان در کل دارای وظایف زیر در بافت عصبی هستند:

·       غلاف میلین را تولید می کنند.

·       باعث افزایش سرعت هدایت پیام عصبی می شوند.

·       در حفاظت و تغذیه از نورون ها نقش دارند.

·       داربست هایی برای استقرار نورون ها به وجود می آورند.

 

·       در حفظ هم ایستایی نورون ها نقش دارند.

غلاف میلین به صورت پیوسته اطراف رشته های آکسون و دندریت قرار نگرفته است بلکه در قسمت هایی غلاف میلین قطع می شود که به این قسمت ها گره رانویه گفته می شود. پس در هر رشته ای که غلاف میلین داریم گره رانویه نیز خواهیم داشت.

در قسمت هایی که گره رانویه وجود دارد نورون به صورت مستقیم با مایع بین یاخته ای ارتباط برقرار می کند اما در بخش هایی که غلاف میلین وجود دارد نورون با مایع بین یاخته ای مستقیما ارتباطی ندارد.

مواد و یون های موجود در مایع بین یاخته ای از طریق گره رانویه وارد نورون ها می شوند.

 

گفتیم که اطراف نورون را غلاف میلین می پوشاند که توسط یاخته های پشتیبان ایجاد می شود. هر یاخته پشتیبان نیز دارای یک هسته می باشد. پس در یک نورون که غلاف میلین دارد چندین هسته داریم که تعداد زیاد این هسته ها مربوط به یاخته های پشتیبان است و فقط یک هسته در نورون وجود دارد.

 

تعداد یاخته های پشتیبان چندین برابر تعداد نورون ها هستند.

می توان نتیجه گرفت چون بیشتر یاخته های بافت عصبی را یاخته های پشتیبان تشکیل می دهد پس بیشتر یاخته های بافت عصبی توانایی تولید و هدایت پیام عصبی را ندارند.


 تحلیل تصویر غلاف میلین و نحوه ساخت آن

ü     غلاف میلین اطراف رشته عصبی را می پوشاند حال این رشته می تواند آکسون باشد و یا دندریت

ü     در واقع غلاف میلین همان غشای یاخته پشتیبان است که آنقدر طویل شده که چندین بار اطراف رشته عصبی رو می پوشاند.

ü     هسته یاخته پشتیبان در قسمت هایی که غلاف میلین وجود دارد به حاشیه رانده می شود.

ü     علاوه بر هسته یاخته های پشتیبان دارای اندامک نیز می باشند که این اندامک ها هم در قسمت خارجی غلاف میلین همانند هسته جای گرفته اند.


انواع یاخته های عصبی

نورون یا همان یاخته های عصبی خود به سه گروه تقسیم بندی می شود که شامل موارد زیر است:

·       نورون حسی

·       نورون حرکتی

·       نورون رابط

نورون حسی: نورون حسی پیام ها از اندام های حسی به سمت مغز و نخاع می آورد. مغز و نخاع بخش مرکزی دستگاه عصبی را تشکیل می دهد پس نورون های حسی پیام عصبی را به سمت بخش مرکزی می آورد.

نورون حرکتی: نورون حرکتی پیام عصبی را از مغز و نخاع به سمت اندام ها می برد. یعنی این نورون پیام عصبی را از بخش مرکزی به سمت اندام هایی مانند ماهیچه وغده هدایت می کند.

نورون رابط: این نورون همان طور که از اسمش پیداست بین نورون های حسی و حرکتی ارتباط برقرار می کند.

نورون رابط فاقد غلاف میلین فقط در دستگاه عصبی مرکزی که همان مغز و نخاع می باشد قرار دارد در حالی که نورون های حسی و حرکتی هم در دستگاه عصبی مرکزی و هم در دستگاه عصبی محیطی مشاهده می شود.

در کتاب درسی جمله ای وجود دارد به شرح زیر!!!

هر سه نوع یاخته عصبی می تواند میلین دار و بدون میلین باشد”

نورون های رابطی که در کتاب درسی شما وجود دارد در ساختار خود فاقد غلاف میلین هستند اما دلیل این که در کتاب درسی شما گفته شده است هر سه نوع نورون می تواند هم دارای غلاف میلین و هم فاقد غلاف میلین باشد این است که نوعی نورون رابط به نام نورون رابط فرافکن وجود دارد که شبیه نورون های حرکتی می باشد و پیام عصبی را به سمت اندام های حرکتی می برد این نوع نورون رابط دارای غلاف میلین می باشد.( هر کجا از نورون رابط استفاده کردیم منظور ما در این جزوه نورون های رابط فرافکن نیست)

می توانیم بگوییم هر نورون رابطی که در بخش مرکزی دستگاه عصبی(مغز و نخاع) وجود دارد فاقد غلاف میلین هستند.


تحلیل تصویر انواع یاخته های عصبی

ü     در نورون حسی هم دندریت و هم آکسون دارای غلاف میلین هستند.

ü     هر کجا که غلاف میلین وجود داشته باشد گره رانویه نیز وجود دارد.

ü     از جسم یاخته ای نورون حسی یک انشعاب خارج می شود و سپس به دو انشعاب تقسیم می شود.

ü     قسمت ابتدایی دارینه در نورون حسی و قسمت انتهایی آکسون منشعب و فاقد غلاف میلین هستند.

ü     در نورون رابط غلاف میلین مشاهده نمی شود.( البته در نوع خاصی از این نورون که اشاره شد غلاف میلین وجود دارد)

ü     از جسم سلولی نورون رابط چند شاخه منشعب می شود.

ü     دندریت نورون حرکتی فاقد غلاف میلین است.

ü     از جسم سلولی نورون حرکتی نیز چندین دندریت منشعب می شود.

ü     آکسون نورون حرکتی نیز دارای غلاف میلین می باشد.

ü     در نورون های حرکتی و رابط تعداد دندریت از تعداد آکسون بیشتر است.


نحوه ایجاد پیام عصبی

قبل از شروع متن باید خدمتتون عرض کنیم که پیام عصبی یک ماده یا یک یون نیست بلکه پیام عصبی همان تغییر میزان بار الکتریکی در داخل یاخته عصبی هست. یعنی اگر بار داخل یاخته عصبی که در حالت عادی منفی هست به مثبت تغییر داده شد می گوییم که پیام عصبی ایجاد شده است.

چون این بار در یون ها وجود دارد؛ یون ها با حرکت خود به  داخل یا خارج از نورون باعث تغییر بار الکتریکی نورون می شوند. در حالت عادی میزان یون مثبت در خارج از نورون بیشتر از داخل نورون است پس می توانیم بگوییم اختلاف پتانسیل بین داخل و خارج نورون وجود دارد و این اختلاف پتانسیل در داخل نورون منفی است.


 تحلیل تصویر اندازه گیریاختلاف پتانسیل الکتریکی

ü     برای اندازه گیری اختلاف پتانسیل یاخته عصبی از دو الکترود استفاده می شود که به مانیتور متصل است.

ü     یکی از الکترود ها در فصای بین یاخته ای قرار می گیرد و بار الکتریکی آن جا را محاسبه می کند.

ü     الکترود دیگر در داخل یاخته عصبی قرار می گیرد و میزان بار آن جا را محاسبه می کند.

ü     با تفریق میزان بار داخل سلول به خارج ان میزان اختلاف پتانسیل الکتریکی به دست می آید.

ü     این اختلاف پتانسیل در مانیتور که نوعی ولت متر است بر حست میلی ولت نشان داده می شود.


اختلاف پتانسیل بین دو سوی غشای یاخته در دو حالت مورد بررسی قرار می گیرد:

·       پتانسیل عمل

·       پتانسیل آرامش

پتانسیل آرامش: همان طور که از اسم این نوع پتانسیل مشخص است اختلاف پتانسیل بین دو سوی غشای نورون در زمانی که نورون فعالیتی ندارد و در کمال آرامش دارد زندگی می کند! محاسبه می شود.

در ارتباط با پتانسیل آرامش به نکات زیر توجه کنید:

·       در هنگام پتانسیل آرامش اختلاف پتانسیل دو سوی نورون -70 میلی ولت می باشد.

·       علت این که این اختلاف پتانسیل وجود دارد این است که میزان بار مثبت خارج از نوورن در حالت آرامش از داخل نورون بیشتر است.

·       در حالت عادی میزان یون سدیم خارج از نورون بیشتر از داخل نورون است و میزان یون پتاسیم نیز داخل نورون بیشتر از خارج نورون است.

·       طبق قانون انتشار یون سدیم تمایل دارد به داخل نورون و یون پتاسیم به خارج از نورون حرکت کند.

·       تعدادی کانال در غشای نورون وجود دارد که یون ها از داخل این کانال ها حرکت می کنند.

·       به گروهی از این کانال ها ( نه همه آن ها) کانال های نشتی می گویند که نسبت به یون پتاسیم نفوذ پذیر تر از سدیم هستند.

·       به همین دلیل یون پتاسیم بیشتر از داخل نورون به بیرون می رود.

·       چون یون پتاسیم نیز دارای بار مثبت است در نتیجه میزان بار مثبت داخل نورون کمتر می شود و اختلاف پتانسیل آن منفی.

هم یون سدیم و هم یون پتاسیم هر دو دارای بار مثبت هستند و علت این که اختلاف پتانسیل داخل نورون منفی است این است که میزان بار مثبت خارج از نورون بیشتر از داخل نورون است.

زمانی که یون ها با استفاده از کانال های پروتئینی و طبق قانون انتشار جا به جا می شوند به این نوع حرکت انتشار تسهیل شده می گوییم.

  نکات ترکیبی حرکت مواد

·  انتشار نوعی حرکت است که در آن انرژی زیستی مصرف نمی شود.

·  انتشار تسهیل شده نیز نوعی انتشار است پس در انتشار تسهیل شده نیز انرژی زیستی مصرف نمی شود با این تفاوت که در این نوع انتشار مواد از داخل کانال هایی عبور می کنند.

·  در سلول های عصبی یون ها طبق قانون انتشار تسهیل شده از داخل کانال های نشتی عبور می کنند و انرژی مصرف نمی کنند.

·  در انتشار مواد در جهت شیب غلظت حرکت می کند.

·  انتقال فعال نیز نوعی حرکت است که مواد بر خلاف شیب غلظت حرکت میکنند.

·  در انتقال فعال انرژی زیستی مصرف می شود.

  تحلیل تصویر پتانسیل آرامش

ü     در پتانسیل آرامش اختلاف پتانسیل داخل نورون -70 می باشد.

ü     هر در داخل نورون و هم خارج نورون یون مثبت داریم.

ü     در پتانسیل آرامش یون ها از کانال های نشتی طبق قانون انتشار تسهیل شده جا به جا می شوند.

ü     یون سدیم طبق انتشار وارد نورون و پتاسیم خارج می  شود.

ü     پمپ سدیم پتاسیم در حالت آرامش نیز دارای فعالیت است و سدیم را وارد نورون و پتاسیم را خارج می کند.