جلسه دهم

واکسیناسیون

حافظه دار بودن دفاع اختصاصی باعث به وجود آمدن واکسن شده است. در واقع علت واکسیناسیون همان استفاده از یاخته های خاطره برای سریع تر و قوی تر شدن پاسخ ایمنی بدن است. واکسن خود نوعی میکروب ضعیف شده یا کشته شده پادگن میکروب و یا سم خنثی شده آن می باشد. به عنوان مثال وقتی می گوییم واکسن آنفولانزا در واقع همان میکروب ضعیف شده آنفولانزا می باشد که وقتی به بدن وارد می شود دستگاه ایمنی اختصاصی آن را شناسایی می کند و در مقابل لنفوسیت های خاطره را به وجود می آورد. وقتی یاخته های خاطره به وجود آمد اگر همان ویروس دوباره وارد بدن شود پاسخ دستگاه ایمنی اختصاصی سریع تر و قوی تر خواهد بود. به همین دلیل می گوییم ایمنی حاصل از واکسن ایمنی فعال است. یعنی بدن در اثر واکسن با تولید سلول های خاطره فعال شده است.

سرم نوعی پادتن آماده می باشد چون در سرم یاخته های خاطره در بدن به وجود نمی آید به ایمنی حاصل از سرم ایمنی غیر فعال گفته می شود. در واقع وقتی سرم به بدن تزریق می شود پادتن به صورت آماده وارد بدن می شود در حالی که در تزریق واکسن بدن هم سلول های خاطره به وجود می آورد و هم خود پادتن تولید کند.

ایدز

افرادی که ویروس HIV به بدن آن ها منتقل شده است دچار نقش ایمنی می شوند. پس از ورود HIV به بدن فرد بیمار نمی شود پس هر فردی که این ویروس را دارد دچار بیماری ایدز نیست بلکه فقط ناقل ویروس HIV میباشد. از زمان ورود این ویروس تا زمان بروز بیماری ایدز ممکن است 6 ماه تا 15 سال طول بکشد لذا به این مدت دوران نهفته گفته می شود.

در دوران نهفته فرد می تواند از راه های زیر این ویروس را به افراد دیگر منتقل کند:

  • رابطه جنسی
  • خون و فراورده های خونی آلوده به ویروس
  • استفاده از هر نوع اشیا نوک تیز که آلوده به ویروس باشد
  • مایعات بدن
  • مادری که دارای HIV باشد می تواند در هنگام بارداری، زایمان و یا شیردهی ویروس ره به فرزند منتقل کند.

موارد زیر نیز باعث انتقال ویروس نمی شود:

  • دست دادن
  • روبوسی
  • نیش حشرات
  • آب و غذا

بیماری ایدز خود به طور مستقیم باعث مرگ نمی شود بلکه این بیماری به قدری دستگاه ایمنی را ضعیف می کند که فرد در مقابل ضعیف ترین بیماری ها نیز نمی تواند مقاومت کند و در نهایت بیاری منجر به مرگ می شود.

زمانی که  ویروس HIV وارد بدن فرد می شود و دچار بیماری نشده است فرد در دوران نهفتگی قرار دارد و هیچ علامتی که نشان دهد فرد دارای این ویروس است در ظاهر نشان نمی دهد اما می تواند این ویروس را به دیگران منتقل کند. در دوران نهفتگی ویروس تشخیص آن تنها از طریق آزمایشات پزشکی انجام می گیرد.

برای بیماری ایدز درمان قطعی وجود ندارد و بهترین راه مبارزه با این بیماری پیشگیری و افزایش آگاهی است.

نحوه عملکرد ویروس عامل ایدز

در دفاع اختصاصی بدن ما دو نوع لنفوسیت دارای نقش اساسی هستند؛ این لنفوسیت ها شامل لنفوسیت های B و T می باشد. با از بین رفتن این لنفوسیت ها دستگاه ایمنی اختصاصی بدن ما نیز تضعیف می شود. ویروس HIV نوع خاصی از لنفوسیت های T را مورد حمله قرار می دهد. پس اولین نوع لنفوسیت هایی که پس از ورود این ویروس کم می شوند لنفوسیت های T می باشند.

ویروس HIV به همه لنفوسیت ها حمله نمی کند بلکه به نوع خاصی از این لنفوسیت ها به نام لنفوسیت های T کمک کننده حمله می کند. لنفوسیت های T کمک کننده علاوه بر این که باعث عملکرد لنفوسیت های T می شود در عملکرد لنفوسیت های B نیز نقش دارد و فعالیت هر دو نوع لنفوسیت به کمک لنفوسیت های T کمک کننده انجام می شود. ویروس HIV با از بین بردن این لنفوسیت ها عملکرد لنفوسیت های B و T در نتیجه سیستم ایمنی را مختل می کند.

نکته: می توان نتیجه گرفت که ویروس HIV به صورت مستقیم باعث از بین رفتن لنفوسیت های T کمک کننده و به طور غیر مستقیم عملکرد لنفوسیت های B را نیز تضعیف می کنند.

حساسیت

دستگاه ایمنی ما در مقابل عوامل خارجی که برای ایمنی ما مضر باشند پاسخ می دهد اما در مقابل همه عوامل خارجی واکنش نشان نمی دهد!

به عدم پاسخ دادن دستگاه ایمنی در مقابل عوامل خارجی تحمل ایمنی می گوییم. به عنوان مثال در لوله گوارش میکروب های مفیدی وجود دارد که دستگاه ایمنی در مقابل آن ها هیچ واکنشی از خون نشان نمی دهد که نمونه ای از تحمل ایمنی می باشد. همین الان در اطراف شما نیز عوامل خارجی زیادی وجود دارد حکه دستگاه ایمنی صبر و حوصله به خرج داده!  و آن ها را تحمل می کند زیرا اگر به هر عامل خارجی واکنش نشان می داد هیچ وقت آرامشی برای ما نمی ماند!

این شرایط همیشه برقرار نیست و ممکن است در برخی از افراد دستگاه ایمنی به برخی از مواد که دستگاه ایمنی سایر افراد تحمل میکنند؛ واکنش نشان دهد. در صورتی که دستگاه ایمنی یک نفر به یک ماده بی خطر واکنش نشان دهد و پاسخ ایمنی ایجاد شود در این حالت می گوییم که فرد به آن ماده حساسیت دارد و ماده ای که باعث این حساسیت می شود ماده حساسیت زا می گوییم.

پاسخ دستگاه ایمنی فردی که به یک ماده حساسیت دارد ترشح هیستامین است. یعنی زمانی که ماده حساسیت زا در نزدیکی دستگاه ایمنی فرد باشد در این صورت هیستامین از طریق ماستوسیت و بازوفیل در بدن فرد حساس ترشح می شود.

علائم شایع ناشی از هیستامین که در فرد دارای حساسیت مشاهده می شود شامل موارد زیر می باشد:

  • قرمزی
  • آب ریزش بینی
  • دستگاه ایمنی دارای سه خط دفاعی بود که خطوط اول و دوم دفاعی به صورت غیر اختصاصی عمل می کردند.
  • بازوفیل و ماستوسیت جز گلبول های سفید می باشند که در دومین خط دفاعی بدن حضور داشتند.
  • بازوفیل علاوه بر هیستامین هپارین نیز ترشح می کند که نوعی ماده ضد انعقاد کننده خون محسوب می شود.
  • ماستوسیت ها در دومین خط دفاعی بدن جز بیگانه خوار ها محسوب می شوند و در مکان هایی که با محیط بیرونی بیشتر در ارتباط است به مقدار زیادی مشاهده می شوند.
  • هیستامین باعث گشادی رگ خونی می شود.

بیماری های خود ایمنی

در صورتی که دستگاه ایمنی یک فرد یاخته های خودی را به عنوان عامل بیگانه و نفوذی دشمن! و یک یاخته غیر خودی شناسایی کند به این یساخته ها حمله می کند و باعث ایجاد بیماری خود ایمنی می شود. در بیماری خود ایمنی همه یاخته های خودی مورد حمله قرار نمی گیرند بلکه دستگاه ایمنی به یاخته هایی حمله می کند که آن ها را غیر خودی شناسایی کرده است.

 به عنوان مثال در دیابت نوع یک دستگاه ایمنی به یاخته های تولید کنند انسولین حمله می کند و آن ها را از بین می برد و با یخاته های دیگر بدن کاری ندارد.

  • دیابت به دو نوع تقسیم می شود: نوع 1 و نوع2
  • در دیابت نوع یک که نوعی بیماری خود ایمنی است یاخته های تولید کننده انسولین مورد حمله قرار می گیرد در نتیجه در خون این افراد انسولین به مقدار کمی وجود دارد.
  • در دیابت نوع 1 با تزریق انسولین به بدن می توان کمبود انسولین خون را جبران کرد.
  • انسولین نوعی هورمون است که از بخش درون ریز پانکراس(جزایر لانگرهاس) ترشح وباعث انباشته شدن گلوکز اضافی خون در کبد و ماهیچه می شود.
  • در صورتی که انسولین در خون کم باشد گلوکز زیاد خواهد بود در نتیجه میزان زیادی گلوکز به همراه آن آب از بدن دفع می شود در نهایت فرد دچار تشنگی می کند و در شرایط حاد میزان اسیدی بودن خون بالا می رود و می تواند حتی منجر به مرگ شود.
  • دیابت نوع 2 نوعی بیماری خود ایمنی محسوب نمی شود؛ در این نوع دیابت انسولین به مقدار کافی در خون وجود دارد اما گیرنده های انسولین از بین رفته است.
  • دیابت نوع در افراد مسن، چاق و دارای تحرک کم بیشتر مشاهده می شود.

ام اس نیز نوعی دیگر از بیماری خود ایمنی می باشد که دستگاه ایمنی یاخته های خودی را تخریب می کند. در این بیماری دستگاه ایمنی غلاف میلین اطراف مغز و نخاع را مورد حمله قرار داده و از بین میبرد.

  • دستگاه عصبی از دو بخش مرکزی و محیطی تشکیل شده است که در بیماری ام اس بخش مرکزی مورد حمله دستگاه ایمنی قرار می گیرد.
  • بافت عصبی نیز از دو بخش یاخته های عصبی و یاخته های غیر عصبی تشکیل شده است؛ یاخته های غیر عصبی نوروگلیا نام دارد که غلاف میلین را می سازد. در بیماری ام اس این غلاف میلین است که مورد حمله قرار می گیرد(یاخته های غیر عصبی بافت عصبی)
  • غلاف میلین در بخش هایی از رشته عصبی قطع می شود و گره رانویه را به وجود می آورد. گره های رانویه باعث افزایش سرعت هدایت پیام عصبی می گردد.
  • زمانی که غلاف میلین آسیب می بیند سرعت هدایت پیام های عصبی نیز دچار اختلال می شود.

ایمنی در جانوران

تمامی جانوران دارای ایمنی غیر اختصاصی می باشند اما ایمنی اختصاصی فقط در مهراه داران قابل مشاهده می باشد.

نکته: در کل 5 گروه بندی در ارتباط با جانداران داریم:

1-باکتری ها     2-آغازیان   3-قارچ ها      4-گیاهان            5-جانوران

دفاع اختصاصی و غیر اختصاصی در جانوران مشاهده می شود و دفاع اختصاصی فقط در مهره داران وجود دارد.

در بی مهرگان دفاع اختصاصی مشاهده نمی شود اما نوعی دفاع که شبیه به دفاع اختصاصی باشد در برخی از بی مهره ها قابل رویت است. در کتاب درسی مثالی در ارتباط با مگس میوه زده است که در این نوع مگس نوعی مولکول مشاهده شده است که تواناییتغییر شکل به صد ها شکل مختلف را دارد و پادگن های مختلفی را شناسایی می کند. دقت داشته باشید که این فرایند نوعی دفاع اختصاصی نیست بلکه شبیه به دفاع اختصاصی می باشد.