جلسه دوم

تو بدن جاندارا چقدر فام تن داریم؟!

تعداد فام تن های هر گونه نسبت به تعداد فام تن های گونه دیگر متفاوت است. به عنوان مثال تعداد فام تن هایی که در یاخته های پیکری بدن انسان وجود دارد 46 می باشد در حالی که در ملخ تعداد فام تن ها 23 عدد است.

نکته1: ممکن است تعداد فام تن های دو گونه مختلف با یکدیگر مشابه باشند؛ به عنوان مثال در کتاب درسی در ارتباط با تعداد فام تن های انسان و درخت زیتون صحبت می کند که یکسان است اما چون انسان و درخت زیتون دارای ژن های متفاوتی هستند پس شکل متفاوتی نیز دارند.

 

نکته2: ممکن است تعداد فام تن های یک گونه نیز با یکدیگر متفاوت باشد به عنوان مثال تعداد فام تن های ملخ نر با تعداد فام تن های ملخ ماده متفاوت است.

  • وقتی از گونه صحبت می کنیم منظورمان جاندارانی هستند که باهم توانایی آمیزش دارند و زاده های زیستا و زایا به وجود می آورند.
  • الاغ و اسب باهم توانایی آمیزش دارد و قاطر را به وجود می آورند! اما قاطر چون نمی تواند زایا باشد و فرزند آوری کند! پس الاغ و اسب یک گونه محسوب نمی شوند.
  • جمعیت شامل یک گونه است پس به احتمال زیاد تعداد فام تن های جانداران یک جمعیت مشابه هم باشد.

اجتماع از بیش از یک گونه تشکیل شده است پس فام تن های جانداران یک اجتماع با احتمال زیاد می تواند باهم متفاوت باشد.

تعداد فام تن ها همان طور که گفتیم در جانداران مختلف متفاوت است و به جز باکتری ها که شامل پیش هسته ای ها می باشد در جانداران دیگر تعداد فام تن ها 2 تا بیش از 100 عدد می باشد.

نکته: در همه یوکاریوت ها (هو هسته ای ها) تعداد فام تن بین 2 تا بیش از 1000 عدد است و کمتر از 2 عدد در هوهسته ای ها مشاهده نمی شود.

کاریوتیپ چیست؟

همان طور که بررسی کردیم تعداد فام تن ها را دیدیم که در گونه های مختلف با یکدیگر متفاوت می باشد، حال سوال اینجاست که چگونه تعداد فام تن ها را شناسایی می کنند؟

برای تعیین تعداد فام تن ها از کاریوتیپ استفاده می شود. کاریوتیپ در واقع تصویری از فام تن های جانداران می باشد که با استفاده از تصویر آن تعداد فام تن و بعضی از ناهنجاری ها قابل مشاهده است.

دولا د و تک لاد و فام تن همتا چیست؟

اگر در بدن یک جانداری فام تنی دارای فام تن مشابه به خود باشد در این صورت به این فام تن مشابه می گوییم فام تن همتا!

وقتی کاریوتیپ انسان نیز مورد بررسی قرار میگیرد در مقابل هر فام تن یک فام تن مشابه وجود دارد پس در انسان نیز فام تن همتا یافت می شود.

حال اگر یک جاندار در یاخته های پیکری خود دو نسخه از هر فام تن را داشته باشد در این صورت به این جاندار دولاد می گوییم. در یاخته های پیکری جانداران دولاد دو مجموعه فام تن وجود دارد که دو به دو شبیه هم هستند. یکی از این مجموعه فام تن ها از طرف پدر و مجموعه دیگر از سمت مادر می آید این یاخته ها را نیز با علامت 2n نشان می دهند.

اگر به شکل کاریوتیپ انسان دقت کنید در مقابل هر فام تن یک فام تن همتا نیز مشاهده می شود؛ که از نظر شکل و اندازه شبیه به هم هستند.

خیر، در بدن جانداران دو نوع فام تن وجود دارد: 1 فام تن پیکری      2 فام تن جنسی

فام تن های پیکری همتای هم هستند اما فام تن های جنسی ممکن است همتا باشند و یا ممکن است همتا نباشند

نکته: فام تن های همتا ممکن است دارای ژن یکسانی نباشند اما فامینک های خواهری موجود بر روی یک فام تن قطعا دارای اطلاعات ژنی یکسان هستند.

فام تن های جنسی فام تن هایی هستند که در تعیین جنسیت نقش دارند. در واقع این فام تن های جنسی هستند که تعیین می کنند فرد نر و یا ماده باشد. در حالی که فام تن های پیکری نقشی در تعیین جنسیت ندارند.

فام تن های جنسی در انسان و برخی از جاندار ها ممکن است شبیه به هم نباشند. اما نمی توان گفت که قطعا شبیه به هم نیستند به عنوان مثال در انسان دو فام تن جنسی X و y وجود دارد. تعداد فام تن های جنسی نیز در انسان 2 عدد است حال اگر هر دوی این فام تن ها x باشند یعنی xx  باشد در این صورت فام تن ها همتا هستند اما اگر یکی از فام تن های جنسی x  و دیگری y باشد در این صورت فام تن ها همتا نیستند. فام تن های جنسی نیز همانند دیگر فام تن ها در هسته یاخته های پیکری انسان مشاهده می شوند.

یاخته های تک لاد

گفتیم که اگر جاندارای در یاخته خود دارای فام تنی باشد که یک نسخه دیگر عین خود را داشته باشد به این جاندار می گوییم دولاد.

در جاندار تک لاد همان طور که از اسمش نیز پیداست فام تن ها دارای نسخه شبیه به خود نیستند در واقع یاخته های تک لاد یک مجموعه کروموزوم دارد در حالی که یاخته های دولاد دو مجموعه کروموزوم داشته که دو به دو شبیه هم بودند و یکی از پدر و دیگری از مادر به یاخته رسیده بود.

یاخته های دولاد را با نماد 2n نشان می دادیم که عدد 2 همان نشان دهنده تعداد مجموعه کروموزوم می باشد. پس اگر جانداری را با 4n  نشان دهیم در این صورت این جاندار دارای 4 مجموعه کروموزوم است.

یاخته های تک لاد یک مجموعه کروموزومی دارند و اگر پشت حرف n عددی نباشد به معنی یک است پس یاخته های تک لاد را با حرف n  نشان می دهیم.

حال خود n  چه چیزی را نشان می دهد؟ n  نشان دهنده تعداد فام تن های یک یاخته است پس اگر برای یک یاخته بنویسیم:  2n=46 به معنی این است که دو مجموعه کروموزومی در این یاخته وجود دارد و در کل 46 فام تن در این یاخته دیده می شود. اما اگر یاخته ای را به صورت n=26 نشان دهیم به این معنی است که یک مجموعه کروموزومی در این یاخته وجود دارد؛ فام تن همتا دیده نمی شود و در مجموع 23 فام تن در این یاخته وجود دارد.

یاخته های پیکری انسان هیچکدام تک لاد نیستند و همه یاخته های پیکری در انسان دولاد می باشند. در حالی که در انسان و برخی از جانداران یاخته های جنسی به صورت تک لاد می باشند. در انسان یک یاخته جنسی را این گونه نشان می دهیم: n=23 که دارای معانی زیر است:

  • یک مجموعه کروموزی وجود دارد.
  • فام تن همتا در این یاخته ها دیده نمی شود.یاخته تک لاد می باشد زیرا دارای یک مجموعه کروموزی هستیم.
  • در این یاخته در مجموع 23 فام تن وجود دارد.

چرخه یاخته ای(همون چرخه سلولی خودمون!)

یاخته های بدن جانداران دارای قدرت تقسیم می باشد. البته در این مورد دقت کنید که در جانداران تک یاخته ای یک یاخته وجود دارد و در این جانداران یک یاخته به دو یاخته تقسیم نمی شود.

اگه این اتفاق می افتاد که جاندار تک یاخته ای نمی گفتیم چون چنتا یاخته داشت!

برای انجام تقسیم مراحلی طی می شود که به صورت چرخه می باشد. یعنی در تقسیم بعدی این مراحل دوباره تکرار می شود. به این چرخه، چرخه یاخته ای گفته می شود.

چرخه در کل دارای دو مرحله زیر است:

  • اینترفاز
  • تقسیم(سیتوکنیز)

نکته: این دو مرحله در همه یاخته هایی که، یک یاخته به دو یا چند یاخته تقسیم می شود وجود دارد اما مدت زمان آن در یاخته های مختلف متفاوت است.

نکته: ممکن است یاخته ای چرخه یاخته ای را کامل انجام ندهد؛ به عنوان مثال مرحله اینترفاز را انجام دهد اما مرحله تقسیم در آن به طور کامل انجام نشود. در این صورت چون غشای یاخته ای تقسیم نمی شود اما هسته تقسیم می شود یک یاخته چند هسته ای به وجود خواهد آمد، ممکنه سوال کنید که مگه میشه مگه داریم؟!!

بله، برای مثال یاخته های ماهیچه ای قلبی و اسکلتی چند هسته ای هستند.

از پایانه تقسیم یک یاخته چرخه یاخته ای شروع می شود و تا پایان تقسیم بعدی ادامه می یابد. در واقع چرخه یاخته ای مراحلی است که از پایان یک تقسیم تا پایان تقسیم بعدی وجود دارد.

حتما حتما حتما به این مسئله توجه کنین که چرخه یاخته ای مراحلی است که از پایان یک تقسیم تا پایان تقسیم بعدی صورت می گیره!

پس در تعریف چرخه یاخته ای دو تا کلمه پایان داریم!

چرا خیلی تاکید می کنم؟ چون طراحا نامردی می کنن و از این نکته خیلی بچه ها رو تو تله میندازن حواستون باشه

مراحل چرخه یاخته ای

تا اینجا در ارتباط با چرخه یاخته صحبت شد اما چرخه یاخته ای خود از چه مراحلی تشکیل می شود؟

گفتیم که چرخه یاخته ای دارای دو مرحله اینترفاز و تقسیم می باشد. خود مرحله اینترفاز نیز از مراحل زیر تشکیل شده است:

  • مرحله وقفه اول یا G1
  • مرحله S
  • مرحله وقفه دوم یا G2

پس اگر بخواهیم کل چرخه یاخته ای را در یک نمودار بررسی کنیم به صورت زیر خواهد شد: