جلسه سوم

مخاط

پوست در همه جای بدن مشاهده نمی شود و فقط می تواند از ورود عوامل خارجی در سطح خارجی بدن جلوگیری کند. اما بخش های دیگر بدن که پوست ندارند و با محیط خارجی در ارتباط هستند نیز نیاز به محافظت دارد. به عنوان مثال لوله گوارش با محیط بیرون در ارتباط است و غذایی که وارد بدن ما می شود در ارتباط با لوله گوارشی است بنابراین بخش هایی از بدن که در ارتباط با محیط خارجی هستند اما پوست ندارند نیاز به محافظت دارند. محافظت از این بخش ها در برابر عوامل خارجی توسط مخاط صورت می گیرد. دستگاه هایی از بدن ما که دارای مخاط است شامل موارد زیر است:

مخاط خود از بافت پوششی با آستری از جنس بافت پیوندی تشکیل شده است. بیشتر قسمت های مخاط را بافت پوششی می سازد و بافت پیوندی به صورت لایه ای نازک در قسمتی از بافت پوششی مشاهده می شود.

  • بافت پوششی دارای غشای پایه می باشد پس در مخاط نیز غشای پایه مشاهده می شود که در بین بافت پیوندی و بافت پوششی قرار دارد.
  • در مجاری گوارشی بافت پوششی مخاط در دهان و ابتدای مری از نوع سنگفرشی چند لایه و در بقیه قسمت ها از نوع استوانه ای تک لایه می باشد.
  • لایه مخاطی لوله گوارش شامل: بافت پیوندی سست، ماهیچه صاف، رگ های فراوان شبکه عصبی و سلول های پوششی است.

یاخته های بافت پوششی به یکدیگر نزدیک و چسبیده هستند و سدی محکم در برابر ورود میکروب ها به وجود می آورند. علاوه بر بافت پوششی، مخاط، ماده مخاطی ترشح می کند.

ویژگی های ماده مخاطی: ماده مخاطی چسبنده است و این چسبنده بودن ماده مخاطی باعث می شود میکروب ها و عوامل خارجی به دام بیفتند و از پیشروی ان ها در بدن جلوگیری می کند. علاوه بر این ماده مخاطی دارای لیزوزیم می باشد و لیزوزیم ها نیز  باعث از بین رفتن باکتری ها می گردد.

نکته: اگر یادتان باشد گفتیم که در عرق نیز لیزوزیم مشاهده می شود. پس علاوه بر مخاط پوست نیز در سطح خود دارای آنزیم لیزوزیم می باشد.

علاوه بر ماده مخاطی که در دستگاه های گوارش و تنفس و ادراری-تناسلی مشاهده می شود هر یک از این دستگاه ها نیز دارای سازوکار ویژه ای متفاوتی هستند که در کنار مخاط باعث محافظت از بدن می گردد.

نکته: در چشم نیز اشک وجود دارد و اشک به خاطر داشتن نمک و آنزیم لیزوزیم از چشم در برابر میکروب ها محافظت می کند.

نکته: در لوله گوارش بدن ما ماده ای به نام موسین وجود دارد که با جذب آب مخاط تولید می کند.

سازوکار هر یک از این دستگاه ها به صورت زیر است:

زمانی که میکروب ها می خواهند وارد بدن شوند اولین خط دفاعی که با آن ها رو به رو می شوند پوست و مخاط خواهد بود. پوست و مخاط اولین سد دفاعی را در برابر میکروب ها به وجود می آورد. با توجه به اینکه این سد در مقابل انواع مختلف میکروب ها وجود دارد و پوست و مخاط توجهی به نوع میکروب ها نمی کند به این خط دفاعی، خط دفاعی غیر اختصاصی گفته می شود.

نکته: در دفاع غیر اختصاصی روش هایی به کار می رود که در مقابل طیف وسیعی از میکروب ها موثر است.

در مقابل دفاع غیر اختصاصی نوع دیگری از دفاع وجود دارد که در مقابل هر میکروب واکنش خاصی را نشان می دهد. یعنی در برابر هر نوع میکروب به صورت اختصاصی واکنش مخصوص به آن نوع میکروب را از خود نشان می دهد و این واکنش در مقابل میکروب های دیگر کارساز نیست.به این نوع دفاع، دفاع اختصاصی گفته می شود.

در دفاع اختصاصی پاسخ دستگاه ایمنی فقط بر همان نوع میکروب موثر است و بر میکروب های دیگر تاثیری ندارد.

نکته:خط اول و دوم دفاعی بدن ما به صورت غیر اختصاصی و خط سوم به صورت اختصاصی عمل می کند.